‘The Lost Arles Sketchbook’: tekeningen niet van Van Gogh en notitieboekje onbetrouwbaar

IMG_20160502_143245Het Van Gogh Museum laat weten dat de tekeningen in ‘Vincent van Gogh. The Lost Arles Sketchbook‘ niet van Van Gogh zijn en dat het notitieboekje onbetrouwbaar is. Eerder wezen uitgever Les Editions du Seuil en auteur emeritus-hoogleraar Bogomila Welsh-Ovcharov een afwijzend statement van het museum af over de toeschrijving van een album met 65 tekeningen aan de beroemde schilder. Nu laat het museum weten geen redenen te zien om van mening te veranderen: ‘op onze opmerkingen en essentiële vragen is niet gereageerd’, aldus het museum (bron: persbericht).

Waar vertonen de schetsboekbladen parallellen met Van Goghs getekende oeuvre, en waar niet? Wat is interpretatie en wat zijn harde feiten? ‘These [drawings] are absolutely O.K., from one to 65. End of song, end of story‘ meent voorwoord-schrijver Ronald Pickvance: volgens het museum ‘een oud en aanvechtbaar standpunt ten aanzien van authenticiteitskwesties, die ook het belang ontkent van de uitgebreide kennis die we inmiddels door specialistische studies over Van Goghs tekenwerk hebben.’ De controverse gaat niet alleen over de uitkomst, Van-Gogh-of-niet, maar ook over de onderliggende, in de ogen van het museum ‘al te vrijblijvende houding’ ten aanzien van authenticiteitsvraagstukken: ‘Naar onze mening kunnen de tekeningen niet aan Van Gogh worden toegeschreven en daarbij hebben wij gekeken naar het materiaal, verkleuringsaspecten, techniek, stijl, herkomstgeschiedenis, alsmede de betrouwbaarheid van het notitieboekje.’ Het Van Gogh Museum stelt:

Inkt
Er werden drie inktsoorten gebruikt (hoofdzakelijk bruin, sporadisch zwart en rood), maar slechts de eerste werd technisch onderzocht. Gevonden is een sepia/schellak inkt, maar deze makkelijk met het oog te onderscheiden inkt is (anders dan The Lost Arles Sketchbook suggereert) niet in Van Goghs oeuvre aangetroffen. Er wordt verwezen naar Van Goghs correspondentie uit 1881 en 1883, en dat is misleidend. Niet alleen gaat het hier over een andere periode, in de bewuste passages wordt enkel gesproken over sepia – niet schellak. Op welke wijze de inktsoort is onderzocht, weten we niet; het rapport is niet vrijgegeven.

Verkleuring
In het schetsboek wordt gesuggereerd dat de bruine inkt verkleurd zou zijn (pp. 60, 233), maar dat is niet het geval. Het groenblauwe papier is aantoonbaar niet verkleurd, en dat gaat ook op voor de inkt. Van Gogh werkte destijds met zwarte, niet bruine inkt, en wij herhalen hier nogmaals onze opinie dat de maker van deze tekeningen zich in zijn keuze voor een bruine sepia/schellak inkt liet leiden door de bruinverkleurde staat waarin vele pentekeningen van Van Gogh zich vandaag de dag bevinden. Dat Van Goghs zwarte inkt was verkleurd, wist de maker van het schetsboek kennelijk niet; of hij heeft zich niet gerealiseerd dat tekeningen in een gesloten schetsboek niet verkleuren.

Rietpen
De suggestie dat de gevonden tekeningen vrijwel allemaal getypeerd kunnen worden als hoofdzakelijk rietpen-tekeningen is fout. Dat was in de jaren 1888-1890 Van Goghs hoofdwapen als tekeninstrument, zoals de auteur terecht stelt, maar de maker van het schetsboek heeft hiervan slechts spaarzaam gebruik gemaakt – zo hij het al deed. De dikte binnen een lijn varieert vaak, en dat wijst geenszins op een rietpen, maar op een ander wapen: het penseel. Dat is ook passend bij sepia/ schellak; deze droogt snel en is om die reden voor de rietpen feitelijk ongeschikt.

Topografische vergissingen
De tekeningen uit het schetsboek laten veel topografische vergissingen zien. Zij stelt nu in haar verweer dat de ‘sketchbook drawings confirm that the artist at times was more interested in the composition than in the actual architectural structure for his motifs’. Zo wordt de discussie ontlopen. Wij roepen de auteur op de albumtekeningen op topografische eigenaardigheden te onderzoeken en vervolgens aan te geven waar dat afwijkend is ten opzichte van Van Goghs oeuvre.

Stijl
Het schetsboek reflecteert op geen enkele wijze Van Goghs ontwikkeling als tekenaar in de periode lente 1888 – lente 1890. Er is stilistisch gezien geen verschil tussen tekeningen met motieven uit Arles en bladen met onderwerpen uit Saint-Rémy, terwijl Van Gogh zich in deze tijd als tekenaar juist sterk bleef ontwikkelen. Hij ontwikkelde in die twee jaar zijn hoogst persoonlijke, stenografische tekenstijl, die nergens in het album aangewezen kan worden (tenzij men die stijl identiek acht aan het gebruik van streepjes, stippen en arceringen alleen). Bij Van Gogh hadden deze technieken een functie, en die is niet terug te vinden in de schetsboekbladen. De maker ervan paste ze chaotisch toe; hij dacht niet na over hun effect bij het oproepen van de illusie van de werkelijkheid. Hij bezat niet Van Goghs trefzekerheid, raffinement, gevoel voor licht-donker tegenstellingen, én het vermogen om overtuigend samenhang aan te brengen in een groot arsenaal aan tekentechnieken.
 
Volgorde tekeningen
Verwarrend is de volgorde van de tekeningen. Ze zijn uit het album gescheurd en in The Lost Arles Sketchbook ‘chronologisch’ gerangschikt, maar nergens wordt uitgelegd dat dit een eigen reconstructie is. Aan de hand van de scheurranden en de overgebleven resten in het album moet het evenwel mogelijk zijn om in ieder geval voor een deel van de tekeningen de oorspronkelijke plek te reconstrueren. Wij beschikken over oudere foto’s van diverse bladen toen deze nog vastzaten, en die wijzen in ieder geval uit dat de volgorde van de tekeningen geenszins chronologisch was. Het reconstrueren van die oorspronkelijke volgorde is van belang. Het levert uiteindelijk informatie op over de werkwijze van de maker, en die mag in een studie als deze niet ontbreken.

Herkomstgeschiedenis en notieboek
De in het boek gegeven herkomstgeschiedenis is onbetrouwbaar, en dat geldt ook voor het zogeheten notitieboekje, waaruit zou blijken dat Van Gogh het schetsboek aan het echtpaar Ginoux zou hebben gegeven. In de publicatie zou het gehele notitieboekje zijn gepubliceerd, maar er is minstens één blaadje achtergehouden: een pagina met notities van 19 juni 1890, die een passage bevat die vrijwel letterlijk overeenkomt met een – wel gepubliceerd –  blaadje van 10 juni. Om het nog verwarrender te maken, in The Lost Arles Sketchbook is ook een notitie van 19 juni opgenomen, met weer een andere tekst dan die van de achtergehouden notitie. Daarom vindt het museum het notitieboekje een onbetrouwbare bron, en ‘verzoekt wij tot nader onderzoek’, bijvoorbeeld door een handschriftdeskundige en materiaal-technische experts. ‘Waarom bestaan er van een-en-dezelfde dag twee verschillende notities, en waarom wordt een hiervan achtergehouden? De auteur heeft gereageerd met de opmerking dat de eigenaar hiermee wat onzorgvuldig was omgesprongen, maar wij hebben in 2012 de foto’s van dat blaadje niet van de eigenaar ontvangen, maar van diens zaakwaarnemer Franck Baille, met wie de auteur volgens eigen zeggen ‘een brede waaier aan onderwerpen in verband met het schetsboek’ heeft besproken (p. 10)’.

Conclusie van het Van Gogh Museum
Volgens het museum zijn de tekeningen in het schetsboek niet van Van Gogh. ‘Alle topografische, stilistische en technische eigenaardigheden van de bladen kunnen goed verklaard worden vanuit de stelling dat wij hier te maken hebben met veel latere imitaties van zijn tekeningen, waarbij de maker zich heeft laten inspireren door reproducties van Van Goghs werken en over het hoofd zag dat die met zwarte inkt vervaardigde bladen in de loop der tijd tot bruin verkleurd zijn. De uitgever en de auteur hebben ons nu uitgedaagd tot een wetenschappelijk debat, en onze deskundigen zien zo’n debat met vertrouwen tegemoet. Maar omdat Vincent van Gogh. The Lost Arles Sketchbook meer vragen oproept dan het beantwoordt, moeten we voorafgaand wel beschikken over alle harde feiten. Wij roepen de uitgever en de auteur dan ook op om openheid te verschaffen ten aanzien van alle opmerkingen, onduidelijkheden en de hierboven gestelde vragen. Zolang daar niet aan is voldaan, heeft een wetenschappelijk debat wat ons betreft geen zin, en stopt onze bijdrage aan de discussie voorlopig hier.’

Lees ook:Mattijs van Bergen presenteert herfst/wintercollectie 2014 in Van Gogh Museum
Lees ook:Van Gogh Museum compleet nieuw ingericht
Lees ook:Sneed Gaugin het oor van Vincent van Gogh af?
Lees ook:Herfstvakantie in het Van Gogh Museum: Familiedagen
Lees ook:De ‘Zonnebloemen’ van Van Gogh voor het eerst in de geschiedenis samen

Geen reacties // Reageer

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naam

Website

Het kan vijf minuten duren voordat nieuwe reacties zichtbaar zijn.

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>